| تبليغات | X |
3 فروردین 1386
گفتمان های سیاسی عمده در تاریخ معاصر ایران
حسین بشیریه: دیباچه ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران، نشر نگاه معاصر، تهران، چاپ سوم، 1384، صفحات 63 تا 73.
زندگی و کردارهای سیاسی در هر جامعه ای در چارچوب گفتمان سیاسی مسلط تعین می یابد. هر گفتمانی شکل خاصی از کردارهای سیاسی را ممکن می سازد و برخی از امکانات زندگی سیاسی را متحقق و برخی دیگر را حذف می نماید. ساختار سیاسی حوزه ای است که در پرتو گفتمان شکل می گیرد و با تغییر گفتمان ها، ساختارها دگرگون می شوند.
در ایران در دوران مدرن، سه گفتمان سیاسی مسلط در پی تعریف و تشکیل ساختارهای سیاسی بوده اند: 1- گفتمان پاتریمونیالیسم سنتی، 2- گفتمان مدرنیسم مطلقه، 3- گفتمان سنت گرایی ایدئولوژیک. در مقابل این سه گفتمان سیاسی مسلط، گفتمان دموکراتیکی به عنوان گفتمان مقاومت ظهور یافته است. هرگاه بحران در سلطه و مشروعیت سیاسی و ایدئولوژیک و در اقتدار مرکزی شدت یافته است، مجالی برای ظهور آن گفتمان پدید آمده است.
پاتریمونیالیسم سنتی گفتمان مسلط در ایران پیش از نفوذ تجدد غربی بود. این گفتمان همچون گفتمان های دیگر، مرکب از عناصر متعددی بوده است که از آن جمله باید شیوه ی خاص استبداد و پدر سالاری قبیله ای را نام برد. پاتریمونیالیسم سنتی ایران به طور کلی بر اقتدار و اصاعت مطلقه، پدر سالاری سیاسی، قداست دولت و ساختار قدرت عمودی یکجانبه و غیر مشارکتی و غیر رقابتی تاکید می گذاشت. بنابراین پاتریمونیالیسم سنتی فضای ساختاری لازم را برای اطاعت پذیری، فرصت طلبی، اقتدارگرایی، انفعال سیاسی، اعتراض خاموش، ترس گسترده و بد بینی و بی اعتمادی سیاسی شکل می داد.
عناصر فرهنگی از خصلت ماندگاری چشم گیری برخوردارند و به تدریج و در دراز مدت فرسایش می یابند. در فرهنگ سیاسی پاتریمونیالیستی، حاکم ایدآل همچون شخصیتی مقدس تصویر می شود که منشا همه ی خیرات است. در عمل فرهنگ پاتریمونیالیستی فضایی از بدگمانی و بی اعتمادی در میان اتباع تولید می کند. بر طبق پژوهش های گسترده ای که درباره ی فرهنگ پاتریمونیالیستی در ایران صورت گرفته است، ویژگی های اصلی این فرهنگ بدگمانی افراد به یکدیگر، قدرت طلبی، ترس فراگیر و نظیر این ها بوده است. (1)
گفتمان مدرنیسم مطلقه مجموعه ی پیچیده ای از عناصر مختلف از جمله پاتریمونیالیسم سنتی و نوسازی به شیوه ی مدرنیسم غربی بود. در این گفتمان بر اقتدار گرایی، اصلاحات از بالا و مرکزیت سیاسی تاکید می شد. در گفتمان مدرنیسم مطلقه جایی برای مشارکت و رقابت سیاسی وجود نداشت. گفتمان مدرنیسم مطلقه با خصلت اقتدار گرایانه ی خود آسیب های عمده ای به گروه های جامعه ی سنتی وارد می کرد. در این گفتمان سنت، عشایر و گروه های سنتی می بایست از عرصه ی قدرت اخراج شوند. در نتیجه علمای دینی و تجار بازار از سیاست های نوسازی آسیب می دیدند.
گفتمان سنت گرایی ایدئولوژیک در واکنش به مدرنیسم مطلقه پدیدار شد. این گفتمان بازتاب علائق طبقات رو به افول جامعه ی سنتی بود که در معرض اصلاح از بالا قرار گرفته بودند. در این گفتمان سنت مذهبی به عنوان راه حلی برای مسائل جامعه و عصر مدرن، به ایدئولوژی تبدیل شد. این گفتمان در واکنش به فشارهایی بود که احساس ترس و نا امنی در بین شئون و طبقات سنتی ایجاد می کرد. این گفتمان خود مرکب از عناصر مختلفی چون پاتریمونیالیسم سنتی و اقتدار کاریزمایی بوده است. سنت گرایی ایدئولوژیک شیوه ی زندگی دموکراتیک را به عنوان دشمن اصلی قلمداد کرده است. این گفتمان به ویژه با پلورالیسم سر ستیز داشته است و در مقابل بر ارزش های سنتی و کنترل فرهنگی تاکید گذاشته است. روی هم رفته گفتمان سنت گرایی ایدئولوژیک در پی ایجاد اتباعی مطیع و تابع اقتدارهای سنتی بوده است. ارادت شخصی به رهبران و ارزش های مقبول آن ها، اساس کردار سیاسی در این گفتمان را تشکیل می دهد. طبعا در چنین گفتمانی جایی برای نقد و انتقاد، رقابت فکری، کثرت گرایی و شیوه ی زندگی دموکراتیک وجود ندارد. در مقابل اطاعت پذیری، سکوت و انفعال در این گفتمان امکان پرورش می یابند.
هر جا قدرت هست، مقاومت هم هست، در طی تاریخ سیاسی ایران در مقابل گفتمان های سیاسی هژمونیک، گفتمان مقاومت دموکراسی ظهور یافته است. این گفتمان بر کردارهایی چون قانون گرایی، مشارکت، تحمل و تساهل و نوگرایی تاکید گذاشته است. در آخرین قرائتی که از این گفتمان ظاهر شد، عناصر مختلفی چون قانون گرایی و ضدیت با استبداد در آن یافت می شود. هنگامی که گفتمان پاتریمونیالیستی سنتی دچار زوال شد و گفتمان مدرنیسم مطلقه ظرفیت لازم برای شیوه ی زندگی دموکراتیک را دارا نبود و گفتمان سنت گرایی ایدئولوژیک نظامی بسته در پرتو خود تولید کرد که مناسبتی با مشارکت خودجوش و دیگر فرایندهای دموکراسی نداشته و فقط ظرفیت تشکیل جناح ها و گروه های نفوذ را داشته و در بسیج سیاسی آن ها توفیق یافته است، جامعه ی ایران تمایل به کثرت گرایی دارد و در پرتو گفتمان دموکراتیک، فرصت و امکان بیشتری برای تحقق تمایلات کثرت گرایانه در ساختار جامعه ی سیاسی ایران پدید می آید. برخی شکاف های سیاسی و اجتماعی فعال در حال حاضر مانند شکاف بین سنت گرایی و مدرنیسم و قانون گرایی و اقتدارگرایی مطلقه، مبانی تمایل ساختاری جامعه ی سیاسی ایران به کثرت گرایی را تشکیل می دهند.
------------------------------------------------------
1. M. Zonis: The Political Elite of