21 تیر 1387

درآمدی بر ژئو استراتژی

مهدی مینایی: درآمدی بر ژئو استراتژی، پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران، 1386.

تا آنجا که تاریخ نشان می دهد جهان سیاسی پیوسته از نظام دگرگون شونده ای بهره برده است، به طوری که این تفکر مطرح بوده که ایجاد موازنه های قدرت در این نظام، موجب ثبات و آرامش خواهد شد و از میان رفتن موازنه ها، ستیره قدرتها علیه یکدیگر را در پی داشته و جهان را به سوی بی نظمی سوق خواهد داد. رخدادهای مهم دهه نود، دلالت بر به هم خوردن موازنه قدرت در این دوران دارد و اینکه جهان وارد فصل تازه ای از روابط استراتژیک خواهد شد. از جمله ابعاد این تحول، که باید به آن توجه ویژه ای شود، می توان به « تغییرات ناظر به ساختار ژئو استراتژیک » جهان اشاره کرد.

ژئو استراتژی دانش جدیدی است که پس از جنگ جهانی دوم توسط نظامیان مطرح گردید. به تعبیری می توان چنین اظهار داشت که ژئو استراتژی علمی است که نقش عوامل محیط جغرافیایی را در تدوین استراتژیها به طور اعم و استراتژیهای نظامی به طور اخص مطالعه می کند. به عبارت دیگر ژئو استراتژی دانشی است که مجموعه عوامل محیط جغرافیایی را که در شکل گیری و اجرای استراتژیها در مقیاس جهانی دخیل می باشند، مورد بررسی قرار می دهد.

در این میان، مبانی قلمروهای ژئو استراتژیک در دوران جنگ سرد، که بر اساس توان نظامی، فضای جغرافیایی و گستره ایدئولوژیک بنا شده بود، به دلایل مختلفی مانند: هزینه بسیار بالای رقابت تسلیحاتی و پشتیبانی از کشورهای اقماری، پیشرفت سریع علم و صنعت، ظهور انقلاب تکنولوژیک و گسترش ارتباطات از هم پاشید.

افزایش وابستگی متقابل کشورها، موجب به بن بست رسیدن استراتژِیهای نظامی و بالا رفتن هزینه ساختار ژئوپولیتیکی جنگ سرد گردید و سرانجام « دو قلمرو ژئو استراتژیک شرق و غرب » دچار تغییر و تحول اساسی شد.

با کاهش نقش مسائل نظامی، جناح بندی ها و رقابتهایی که بین دو ابر قدرت و هم پیمانان آنها بر پایه عامل نظامی تعریف و تفسیر می شد، به سستی گرائید و « عوامل انسانی و منابع اقتصادی » چونان شاخص توسعه و قدرت برتر معرفی گردید. بر این اساس، هم اکنون مناطق استراتژیک بر پایه میزان تولید ناخالص ملی، منابع انسانی و طبیعی دسته بندی می شوند. ملاک قدرت در سده بیست و یکم، توانمندیهای اقتصادی در سطح بین المللی، کنترل نظام تولید، عرضه و مصرف کالاهای اقتصادی است. بنابراین مناطق ژئوپلیتیک و ژئو استراتژیک منطبق با مناطقی است که منابع سرشار طبیعی، به ویژه منابع انرژی و نیز تولید ناخالص ملی چشمگیری دارند. بدین لحاظ منطقه خاورمیانه و به ویژه حوزه خلیج فارس، به علت در اختیار داشتن بیش از « شصت درصد منابع انرژی نفت و گاز جهان »، نقش ژئو اکونومیک ویژه ای در سده بیست و یکم ایفا خواهد کرد. در این میان، ایران که به عنوان یک کشور مهم و استراتژیک در دوران جنگ سرد مطرح بود، اکنون موقعیت منطقه ای آن تبدیل به موقعیت استثنایی در سطح جهان گردیده است.