20 تیر 1378

موج نفت

احمد راسخی لنگرودی: موج نفت، اطلاعات، تهران، چاپ سوم، 1386.

از آغاز دهه 1260 موج نفت در ایران پدید آمد. این موج تا چند دهه اوضاع سیاسی، اقتصادی و بعضاً اجتماعی ایران را متاثر کرد و شرایطی را موجب گشت که برون رفت از آن را با دشواری ممکن ساخت. پدید آورندگان این موج را قدرت های خارجی آن روزگار یعنی انگلستان و آمریکا تشکیل می دادند. هر یک از آن قدرت ها بر حسب ظرفیت و توان خود به نوبت در مسیر سهم خواهی از خوان گسترده نفت موج آفرینی کردند و در فرصت های ممکن ترفندها در جهت دستیابی بر منابع نفتی ایران به کار بستند و توان خود را در این میدان آزمودند که هر یک منشا و خاستگاه رویدادهای تاریخی در جغرافیای ایران شد.

به یقین اگر خطه خوزستان با فوران شگفتی آور ماده حیاتی نفت مواجه نمی شد و نخستین بهره جذاب خود را به جهانیان عرضه نمی داشت، هیچ گاه موجی این چنین بلند و دامنه دار در تاریخ سیاسی و بعضاً اجتماعی ایران در نمی گرفت و فصل بلندی از تاریخ ایران را رقم نمی زد.

خاک تفتیده جنوب از آن هنگام که مایع سیاه رنگش را هم چون مایده ای زمینی به شیفتگان ارزانی داشت، خود را برای مدت ها در چنگال بیگانگان گرفتار دید. به راستی چه رویدادی می توانست اقلیمی را تا بدین حد با قدر و گرانسنگ جلوه دهد و کانون توجهات و کشمکش های سیاسی گرداند؟

چه چیز یارای آن را داشت که در خطه ای، کم نصیب از سبزی و لطافت طبیعت، این همه ارزشمندی بیافریند و نظر و توان آدمی را تا آن سوی مرزها به خود معطوف دارد!؟

مصاحبه روزنامه نگار ایرانی با وزیر خارجه وقت دولت انگلستان در آستانه ملی شدن نفت، به گونه ای دیگر پایخ این پرسش را مطرح ساخت: روزنامه نگار ایرانی از « مستر بوین » وزیر خارجه انگلیس پرسید: « شما از جان ما چه می خواهید؟ چرا نمی گذارید مردم این کشور روی آسایش ببینند؟ چرا این باندهای فاسد و سیاه کار را تقویت می کنید؟ چرا نمی گذارید یک حکومت ملی و علاقه مند و دلسوز به حال ملت تشکیل گردد و چرا هر روز شکاف بین حکومت ها و ملت را زیادتر می کنید، چرا و چرا و چرا ...؟ ... از جان ما چه می خواهید!؟ »

وزیر خارجه انگلستان در جواب با خونسردی و آرامش تمام می گوید: اویل، اویل، اویل!! (نفت، نفت، نفت!!)

بی تردید چنان چه شریان اقتصادی ایران از این ثروت حیاتی برخوردار نمی شد هیچ گاه عرصه های سیاسی، اجتماعی و نظامی کشور این چنین جریانات رنگارنگ تاریخی را در زمانی متجاوز از نیم قرن، تجربه نمی کرد. آری، به موجب چنین دارایی بود که این سرزمین در چند دهه، کانون حوادث شد و در معرض تهدید و فشار قرار گرفت و مجبور به اعطای امتیاز شد.

از نخستین حرکت نفوذی بیگانگان در سفره های زیر زمینی ایران در سال 1263 تا اعطای امتیاز دارسی در سال 1280 که برای چند دهه موضوع بحث محافل سیاسی جهان شد، از عقد قرارداد با شرکت نفت انگلیس و ایران در سال 1312 تا سرود استقلال و خودیابی این صنعت در 29 اسفند ماه 1329 که برای همیشه در خاطه ایران و ایرانی باقی است و نیز از وقوع کودتای نامیمون 28 مرداد در سال 1332 و انعقاد قرارداد کنسرسیوم در سال بعد تا تصویب نخستین قانون نفت در سال 1336 و آزمون تجربه های نوین قراردادهای نفتی تحت عنوان مشارکت و خدمت، همه و همه، از جمله سرفصل های مهم رویدادهای تاریخ نفت ایران را تشکیل می دهند.