21 شهریور 1386

شکاف جنسیتی در جامعه اطلاعاتی ایران

لیلا سعادتی: ماهنامه رونا، سال اول، شماره 4، تهران، شهریور 1385.

عدم دسترسي زنان به منابع ثروت، منزل، قدرت و اطلاعات در همه عرصه‌هاي زندگي جامعه ايراني آشكار و مشهود است. اين در حالي است كه مسؤولان دست اندركاران و برنامه‌ريزان معتقدند كه فناوري اطلاعات از لحاظ جنسيتي بي‌طرفانه است. آمار سال 84 نشان مي‌دهد كه هفت ميليون كاربر فعال اينترنت در كشور وجود دارد كه طي دو سال آينده به بيش از 15 ميليون نفر افزايش خواهد يافت. از تفكيك جنسيتي كاربران اينترنت در كشور آمار دقيقي وجود ندارد اما بر اساس آمارهاي غيررسمي و گفته‌هاي شفاهي، تعداد زنان كاربر اينترنت در همه جاي دنيا و از جمله ايران در مقايسه با كاربران مرد كمتر است.

زنان فقط 6 درصد كاربران اينترنت را در خاورميانه تشكيل مي‌دهند. اما بيشترين شكاف جنسيتي را در كاربرد اينترنت طي دهه 1990 مشاهده مي‌كنيم. به هر رو رشد روزافزون استفاده از اينترنت در جهان، زندگي انسان را با تغييرات جدي و شرايط نوين مواجه ساخته است.

و هر روز شاهد افزايش تعداد كاربران اينترنت در ايران هستيم. و نمي‌توان از تأثير اين فناوري به جامعه زنان چشم‌پوشي كرد. اما از آنجا كه در كشور ما مانند ساير پديده‌هاي جهاني، درك درست و علمي از فناوري‌هاي نوين وجود ندارد، استفاده از اينترنت نيز به لحاظ كيفي و كمي دچار چالش است.

 طبق بررسي‌هاي ميداني كه صورت گرفته است زنان در استفاده از اينترنت به چهار طريق عمل مي‌كنند. دختران جوان، دريافت و ارسال پست الكترونيكي، خريد كالا و سرگرمي را بيش از پسران ترجيح مي‌دهند. گروهي ديگر از زنان از طريق وبلاگ‌نويسي، به دنياي مجازي وارد مي‌شوند. در سال‌هاي اخير، افزايش وبلاگ‌نويسي در ميان زنان، نشانگر ميل روزافزون زنان در استفاده از اينترنت به عنوان زباني گويا براي بيان دردها، نقطه نظرها و حرف‌هايشان است.

گروهي ديگر از زنان نيز، در طراحي وب فعاليت مي‌كنند كه تعداد كمي از كاربران را تشكيل مي‌دهند. اما گروه چهارمي از زنان نيز از اينترنت به منظور تجارت استفاده مي‌كنند و يا در شرايطي دست به كارآفريني مي‌زنند.

گسترش تجارت الكترونيك كه چندان نگاه جنسيتي در آن دخالت ندارد، در تشويق و ترغيب اين گروه از زنان نقش به سزايي دارد. موضوع ديگري كه قابل تأمل است، نقش اشتغال يا عدم اشتغال زنان در كاربري اينترنت است. زنان شاغل بيشترين استفاده كننده از اينترنت محسوب مي‌شوند در حالي كه دسترسي مردان به اينترنت آمار آنان را در كاربري اينترنت افزايش داده است. اگر نگاه دقيق‌تري داشته باشيم مي‌بينيم كه همه ادارات، سازمان‌ها و... به اينترنت و كامپيوتر تجهيز شده‌اند و از آنجا كه مردان آمار بيشتري در زمينه اشتغال به خود اختصاص داده‌اند دسترسي آنان به اينترنت را افزايش داده است و به همين علت سهم مردان كاربر از زنان بيشتر است.

البته آنچه كه زنان جامعه ما بويژه در شهرهاي كوچك را از كاربري اينترنت محروم يا محدود كرده است، پايين بودن سطح سواد، وضعيت اقتصادي، درآمد خانواده، هنجارهاي فرهنگي و اجتماعي نواحي مختلف كشور است. تعداد كاربران زن در شهرهاي بزرگ به مراتب از شهرهاي متوسط و كوچك بيشتر است.

 اين در حالي است كه همين تعداد زنان كاربر در شهرهاي بزرگ آشنايي وسيعي از اينترنت ندارند و استفاده آنان محدود به مواردي خاص است. به طور كلي كاربران زن اينترنت را قشر شاغل، تحصيلكرده و جوان تشكيل مي‌دهد. و زنان خانه‌دار و غيرشاغل كاربر حرفه‌اي و مستمر اينترنت محسوب نمي‌شوند. به هر صورت استفاده از اينترنت توسط زنان آثار زيادي را متوجه جامعه زنان كشور مي‌كند.

[در حالي كه زنان شاغل بيشترين استفاده كنندگان از اينترنت محسوب مي‌شوند مردان دسترسي بيشتري به اينترنت دارند]

دهكده جهاني كه تمامي عرصه‌ها به تصرف اينترنت درآمده است، كاركردها، نقش، ديدگاه و عملكرد زنان را متأثر كرده است، در حالي كه هنوز جامعه ايران ميان سنت و مدرنيته دست و پا مي‌زند و چنين تضاد حاكمي، بر نگاه و كاركرد زنان جامعه تأثير متضادي برجاي مي‌گذارد. البته هر تعداد از زنان که براي دستيابي برابر جنسيتي در كاربري اينترنت تلاش كنند، با موانعی جدی برخورد می¬کنند. عدم آشنايي با زبان انگليسي، موقعيت جغرافيايي، عدم وجود امكانات مناسب با هزينه‌هاي سخت‌افزار و نرم‌افزار و نگهداري، عدم آشنايي به مهارت‌هاي انتشار و جستجوي اطلاعات و مهارت‌هاي ويژه رايانه و همچنين آگاهي محدود زنان در زمينه انواع فرصت‌هاي فراهم شده به وسيله فناوري اطلاعات و ارتباطات از جمله موانع قابل لمس در اين زمينه است. توانمندسازي و آموزش زنان كه يكي از محورهاي برنامه چهارم توسعه و چشم‌انداز بيست ساله آينده است، تغييرات كمي و كيفي كاربران زن اينترنت را رقم خواهد زد البته به شرطي كه موانع موجود از پيش روي زنان جامعه اطلاعاتي برداشته شود و تنها توجه و اهتمام به چنين مهمي از سوي دولت و نهادهاي وابسته نمي‌تواند گره‌گشاي چنين وضعيتي باشد.

20 شهریور 1386

آموزش و اقدامات اجتماعی برای توسعه

کاوه احمدی علی آبادی: ماهنامه رونا، سال اول، شماره 6، تهران، آذر 1385.

در طول سالهای اخیر کشورهای در حال توسعه به این دانش دست یافتند که ارتباط برای توسعه، فرایندی اجتماعی با رنگ و بوی آموزشی قوی است. و آن نه‌تنها راهی برای انتشار نوآوری‌ها است، بلکه مرحله‌ای از ایجاد آگاهی، اطلاع‌رسانی، مبارزه، کنترل، ارزیابی و ... است. به دلیل این جنبه‌های آموزشی، تکنولوژیها و کانالهای ارتباطی، تابعی از زمینه و مفاد آموزشی به شمار می‌روند. به عبارت دیگر، هدفهای آموزشی توسعه باید تعیین کنند چه نوع اقدامات و ارتباطی (شکل، محتوا) مناسب و مورد احتیاج است. این واقعیت که اغلب فعالیتهای آموزشی بیش از آنکه مردم را وادار به همکاری نماید، نیازمند همکاری ایشان است، و این شرایط خاصی را برای روشهای آموزشی ایجاد می‌کند.

مردم باید به نحوی انگیزه پیدا کنند تا علاقه به مشارکت، یادگیری، سازمان‌یابی و غیره را در خود پرورش دهند. وظیفه عمده ارتباط برای توسعه، ایجاد شرایط دلخواه برای مردم، به منظور درگیرشدن در فرایند تبادل نظر و آموختن است. اما متأسفانه نمونه‌های زیادی از پیامهایی که مؤثر و از جنبه آموزشی و فرهنگی مناسب باشد و جامعه را از این نقطه‌نظر توانمند و متحول سازد، در دست نیست. تعدادی از مشکلات و محدودیتها به کارگزاران و برنامه‌ریزان توسعه و حتی تهیه‌کنندگان رسانه‌ها مربوط می‌شود. در بسیاری از موارد می‌توان آموزشی را که به آنها داده می‌شود، به دلیل تکیه بر موضوعهای علمی، به بهای عدم توجه به موضوعهای انسانی مورد انتقاد قرار داد. رسانه‌ها برای تخصصی ویژه و نه به عنوان تعلیم‌دهنده یا عوامل ارتباط، تربیت شده‌اند. از این روی می‌بایست دانش فنی آنها را با بسیاری از بینشهای فرهنگی و آموزشی برای توسعه تکمیل کرد.

آموزش دست‌اندرکاران توسعه

بسیاری از کسانی که مسؤولیت‌هایی در زمینه برنامه‌های توسعه دارند، خود به خوبی آموزش ندیده‌اند تا آن را به دیگران منتقل ساخته یا اجرا کنند. در بسیاری از موارد آنچه مدیران اجرایی از توسعه آموزش دیده‌اند، ناکافی، یک طرفه و تنها بر دانش صرف متمرکز است و در موضوعهایی که می‌تواند جنبه‌های اجتماعی و تعلیم و تربیتی کار آنها را تسهیل کند، دچار نقص هستند. اگر بخواهیم در بهبود عملکرد نیروی مدیران و سایر مسؤولین دست‌اندرکار توسعه جدی باشیم، وجود دیدی منتقدانه در مورد آموزش، قبل و در حین کار برای آنها ضروری است. مواد درسی دانشگاهها و برنامه‌های آموزشی باید با طرحهایی در مورد نظام آگاهی محلی، روشهای مشارکتی توسعه، جامعه‌شناسی روستایی، تعاملات میان فردی، استفاده از رسانه‌های ارتباطی و موضوعهای مشابه غنی شود. چنین آموزشی احتمالاً به مسؤولان درکی بهتر از دانش فنی، اعتقادات و طرز عمل مردم داده و به آنها دیدگاهها و مهارتهای لازم را برای برقراری ارتباط بهتر با مردم خواهد بخشید. اگر بخواهیم به گونه‌ای آرمانی صحبت کنیم، هر کسی که در عرصه توسعه فعالیت می‌کند باید به عنوان رابط اطلاعات و واسطه عمل کند و دانش و اطلاعاتی را که مردم برای انتخاب راه خود در جهت توسعه نیاز دارند، فراهم آورد. دانش مسؤولان نه‌تنها باید به روز باشد، بلکه از نظر عملی نیز منطبق با شرایطی باشد که برنامه‌های توسعه در آن تحقق می‌یابد. بنابراین، در برنامه‌های آموزشی آنها باید تعادلی بین موضوعهای فنی، علمی و ارتباطی وجود داشته باشد. با این همه نباید فراموش کرد، توسعه باید در نهایت به عهده مردم باشد که در برنامه‌های خود در صورت نیاز از دولت و منابع خارجی کمک گیرند.

اهداف و راههای عملی آموزش

 دستیابی به اهداف برنامه توسعه کار آسانی نیست. چون مسؤولان با هدف اجرای سیاستهای ملی و در مناطقی متنوع و وسیع و با شرایط اجتماعی و فرهنگی متفاوت روبرو هستند و با ضرورتها و روشهای متفاوت و حتی متناقضی مواجه‌اند. اگر هر یک از ضرورتها، شرایط و روشهای متفاوت را در نظر نگیرند، با عدم موفقیت در اهداف برنامه‌ روبرو خواهند شد. علاوه بر این، آنها باید، با سازماندهی و مدیریت، کنترل دائمی پروژه‌ها و برنامه‌ها را فراهم سازند، مشارکت از پائین به بالا را تحقق بخشیده و توانمندی همکاران و زیردستان را با استفاده از توان بالقوه‌شان افزایش داده و از همه نوع ارتباط آموخته استفاده کنند. همه این‌ها مستلزم آموزش‌های تخصصی در سطوح مختلف و مرتبط با یکدیگر است. با این همه نباید این نکته را نادیده گرفت که مسؤولان و مدیران برنامه‌های توسعه تنها تهییج‌کنندگان مردم برای مشارکت در توسعه هستند. آنان باید یاد بگیرند که چگونه با مردم کار کنند، نه این که به جای مردم کار کنند. تنها مردم هستند که می‌توانند درباره نحوه تغییر زندگیشان تصمیم گیرند و این از وظایف کارشناسان و مسؤولان نیست. مشارکت در توسعه تنها در چنین فعالیتهایی مشترک و تعاملی است که از کاغذهای برنامه خارج شده و صورت واقعی و عملی به خود می‌گیرد. علاوه بر آن، آموزش باید شامل کلیه مخاطبان خود شود و نمی‌تواند تنها به گروه یا قشری خاص مختص گردد. از مدیران عالی گرفته تا مسؤولانی که با مردم تماس مستقیم دارند و از کارشناسان ارشد تا کارکنان غیرمتخصص.

 آموزش برای غلبه بر مشکلات برنامه با وجود تنگناها

 در برنامه‌های توسعه میان‌مدت در کشور ما، بسیاری از کاستی‌ها و محدودیت‌ها به عنوان علل عدم دستیابی به اهداف ذکر شده است. محدودیتها و تنگناها با آن که واقعیت داشته امّا شناسایی آنها و منظورشان از ضرورتهای برنامه‌های توسعه است ولی آنها هرگز نمی‌توانند دلیلی کافی برای عدم موفقیت برنامه‌ها باشند. چرا که چنان تنگناهایی در هر برنامه توسعه‌‌ای موجودند و برنامه نیز با درک تمامی ضروریتها و محدودیتها درصدد است تا موفقیت در کسب اهداف را مقدور سازد. مسؤولان اجرایی، مدیران و برنامه‌ریزان در کلاسهای آموزشی می‌بایست به خوبی تعلیم داده شوند که از وظایف آنهاست تا با وجود تمامی مشکلات بر تنگناها غلبه کرده و اهداف برنامه را تعقبیب نمایند. آنها باید وظایفشان را در چارچوب اهداف برنامه و نیازهای محلی، علایق سیاسی و رفاه اجتماعی، الزامات دیوانسالاری، انتظارات جامعه و خلاصه برنامه‌های بلندپروازانه و منابع ناکافی به انجام رسانند. تنگناها و محدودیتهای ذکر شده در برنامه‌ها به سبب این که توجیهی بر عملی نکردن برنامه‌های توسعه باشند در برنامه قید نشده‌اند، بلکه تنها برای آن است که کلیه دست‌اندرکاران با وقوف بدانها، اهداف برنامه‌ها را دنبال نموده و راههای عملی مناسبی اتخاذ نمایند.

18 شهریور 1386

کارکرد تاریخی جنبش دموکراسی خواهی و تکثرگرایی

عباس خاکسار: ماهنامه نقد نو، سال سوم، شماره 13، تهران، تیر و مرداد 1385.

جنبش مشروطه‌خواهي و انقلاب مشروطه‌ي ايران به سبب حضور طبقات و لايه‌هاي مختلف اجتماعي، به‌ويژه طبقه‌ي متوسط شهرنشين و گرايش‌هاي متنوع سياسي و فرهنگي موجود در آن، و هم‌چنين هم‌جواري با روسيه‌ي سياسي و انقلابي اواخر قرن نوزده و اوايل قرن بيستم در نواحي قفقاز و باكو، و تاثيرپذيري از انقلاب كبير فرانسه و تحولات سياسي اروپاي متجدد، در جوهر خود منادي نوعي دمكراسي‌خواهي و كثرت‌گرايي تاريخي بود.

اين پديده‌ي تكثرگرايي و دمكراسي‌خواهي انقلاب مشروطه را، در زايش و شكل‌گيري كانون‌هاي مبارزاتي در شهرهاي مختلف ايران چون تهران، رشت، انزلي، تبريز، اصفهان، خراسان، فارس و.... و چهره‌هاي متكثر مذهبي و ملي و چپ چون آيت‌الله طباطبايي و بهبهاني، ستارخان، باقرخان، ميرزا كوچك‌خان، حيدرخان عمواوغلي و... با گرايش‌هاي گوناگون سنتي و تجددخواهي مي‌توان مشاهده نمود.

پديده‌اي كه هرچند شايد در يك نگاه انتزاعيِ روشنفكرانه، به‌عنوان مقوله‌اي التقاطي و منفي به آن نگريست، و به ارزش تاريخي آن در حفظ جوهر تكثرگرايي و دمكراسي‌خواهي بي‌اعتنايي شود، ولي بي‌گمان كم‌تر مي‌توان به واقعيت تاريخي آن به‌عنوان عاملي موثر در پيروزي انقلاب مشروطه شك نمود.

نگاهي به ويژگي‌هاي ساختار سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي ايران در آستانه‌ي انقلاب مشروطه، به صراحت بيانگر اين واقعيت تاريخي است كه اگر مجموع نيروهاي ملي و مذهبي و متجدد و سنتي در يك صف و بر يك شعار، طلب مشروطه و حكومت قانون، پاي نمي‌فشردند ـ حفظ وحدت در كثرت ـ هرگز به اين سرعت و كم‌هزينگي انقلاب مشروطه حاصل نمي‌شد. هرچند باز هستند ديدگاه‌ها و نظريه‌هايي كه همين سرعت و كم‌هزينگي انقلاب مشروطه را پاشنه‌ي آشيل آن در ناكامي‌اش مي‌دانند.

بعد از انقلاب مشروطه به‌ويژه طي زماني كم‌تر از دو دهه (1300ـ1285) كاركرد اين پديده‌ي دمكراسي‌خواهي و تكثرگرايي به گونه‌اي است كه از دل آن جنبش‌هايي چون جنبش جنگل در گيلان، جنبش خياباني در تبريز، جنبش محمدتقي‌خان پسيان در خراسان، جنبش ايلات و عشاير در فارس و احزابي چون فرقه‌ي دمكرات ايران، فرقه‌ي اجتماعيون، فرقه‌ي اعتداليون و... در فضاي سياسي و اجتماعي ايران ظهور مي‌يابند تا حاكميت مليِ برآمده از انقلاب مشروطه را متحقق سازند.

تنوع شعارها و مطالبات اين جنبش‌ها و احزاب كه در طيفي از مبارزه با استعمار روس و انگليس تا مبارزه با دربار قاجار و در طرح شعارهاي جمهوري‌خواهي، ملي، سوسياليستي و شعارهاي خودمختاري ـ «آزاديستان» در جنبش خياباني ـ خود را نشان مي‌دهد، گواهي بارز بر اين مدعاي تاريخي است.

در پي‌گيري اين پديده‌ي دمكراسي‌خواهي و تكثرگرايي، شهرهاي رشت و انزلي از سويي به سبب مركزيت عمده‌ي تجارت با قفقاز، روسيه و اروپا و حضور بازرگانان خارجي در آن‌ها، و از سويي ديگر مراودات گسترده‌ي سياسي و فرهنگي بين سوسيال دمكرات‌هاي ايراني بادكوبه با آزادي‌خواهان گيلان، از منزلتي خاص برخوردار هستند.

در اين زمينه فريدون آدميت در كتاب فكر دمكراسي اجتماعي مي‌گويد: «رشت تنها شهري بود در ايران كه در انجمن ولايتي‌اش مجتهد متشرع و ارمني سوسيال دمكرات هر دو عضو بودند، و در امور سياسي بحث مي‌كردند.» (ص22)

و در تاييد و تعقيب همين موضوع در ادامه‌ مي‌گويد: «در هفتم ربيع‌الثاني 1325 اعلاني عليه ارمنيان و كليميان بر ديواره‌هاي كوچه‌هاي رشت چسباندند. روز بعد فرقه‌ي مجاهدين جواب آن را منتشر كرد. ضمن آن گفت: «ارامنه و يهود و غيره در مذهب با ما مغايرت دارند، اما از نظر حدود ملتي و حقوق وطني، در تحت حمايت قانون خواهند بود. امروز اشخاص كامل آن‌ها هستند كه برادران وطني را به اتحاد و اتفاق باطني دعوت مي‌نمايند، و به قوه‌ي همان اتفاق و اتحاد، قانون را به دست خواهند آورد. روح بيان‌نامه اين است كه همه‌ي افراد در برابر قانون يكسان هستند و پيروان همه‌ي مذاهب از تساوي اجتماعي برخورداند؛ همه‌ افراد يك ملتيم.» (ص22)

آدميت در همان كتاب براي ارايه‌ي فضاي سياسي و فكري گيلان مي‌گويد: «در گروه‌هاي مختلف اجتماعي رشت كساني را مي‌شناسيم با تفكر راديكال. از آن جمله‌اند: آقامحمد يزدي وكيل‌التجار، تحصيل‌كرده‌ي بادكوبه از نمايندگان رشت در دوره‌ي اول و دوم مجلس؛ هارتون گالوسيتان تاجر عضو انجمن ايالتي رشت كه مشرب سوسيال دمكرات داشت؛ و چندتن ديگر از اصناف پيشه‌ور كه در كار برانگيختن دهقانان و اعتراض ماهيگيران سهم مهمي داشتند و هويت‌شان را خواهيم شناخت به علاوه ميرزا كوچك‌خان، محمدعلي عظيم‌اف، اسماعيل حسن‌اف كه سند مورخ 27 رجب 1324 در تقاضاي «دست‌خط آزادي و مشروطيت» را مهر كرده‌اند. گويا عناصر آنارشيست هم در ديار رشت بي‌نام و نشان نبودند، دكتر آتابكبان ارمني تبعه‌ي روس مقيم آن شهر را بدان مسلك شناخته‌اند. بنا به يادداشت كنسول انگليس در رشت: به مناسبت كشتن «فرز» در اروپا مردم رشت در سبزه‌ميدان اجماع و «پرُتِست» كردند. بايد بدانيم كه آن مرد از سران آنارشيست بود.»(ص22 و 23)

بر پايه‌ي چنين مناسبات بالنده‌اي است كه جنبش جنگل با تفكر و ساختاري كاملا دمكراتيك و كثرت‌گرا شكل مي‌گيرد و براي نخستين‌بار ـ پديده‌اي كه طي هشتاد سال هيچ‌گاه ديگر در تاريخ معاصر ما ديده نشد ـ نيروهاي مذهبي و ملي و كمونيست در كنار هم و در يك جبهه امر استقلال و آزادي را پي مي‌گيرند.

به همين سبب «شناخت» و «نقد شناخت» بينش‌هاي حاكم بر جريانات درون و برون جنبش جنگل، درس‌آموزترين پديده‌اي است كه مي‌تواند پاشنه‌ي آشيل تاريخ معاصر ما را در ناكامي به انجام رساندن امر حكومت ملي و متحقق كردن آزادي و عدالت نشان دهد.

درست در زماني كه جنبش جنگل در دل خود جوانه‌ي گونه‌اي تكثرگرايي و هم‌بستگي ملي و تاريخي را تجربه مي‌كرد و پرورش مي‌داد و در يك تساهل و تاهل تاريخي ارزشمند نيروهاي مذهبي و ملي و كمونيست برادرانه پرچم به سرانجام رساندن كامل انقلاب ملي و دمكراتيك را به دوش گرفته بودند، عناصر و جرياناتي سطحي‌نگر و انقلابي‌نما با بي‌اعتنايي به فرديت تاريخي و تشخص و بينش ميرزا كوچك‌خان در پيشبرد امر اتحاد و مبارزه‌ي ملي و دمكراتيك، با تكيه و بها دادن به عوامل بيروني و نفي ويژگي‌هاي تاريخي ما، و چهره‌سازي‌هاي حقيرانه از عناصري چون احسان‌الله‌خان به صرف سرسپردگي به الگوي وارداتي ـ كليشه‌اي انقلاب اكتبر شوروي، و پيش گرفتن يك‌سري حركات نسنجيده براي طرح خود و ايزوله كردن كوچك‌خان و احيانا حيدرخان عمواوغلي، موفق شوند. ضربه‌اي شديد و ويران كننده به نهال تازه جوانه زده‌ي اتحاد و هم‌بستگي تاريخي ما وارد ساختند و از دل آن هم‌بستگي و اتحاد، تيغ خونين نفاق و تفرقه را بر پيشاني تاريخ ما آويختند.

با شكست جنبش جنگل در گيلان و جنبش‌هاي خياباني در تبريز، پسيان در خراسان و ايلات و عشاير در فارس و كشته شدن عناصر تاريخ‌سازي چون كوچك‌خان، حيدرخان عمواوغلي، شيخ محمد خياباني، محمدتقي‌خان پسيان، رييس‌علي دلواري و... دوران سياه رضاشاهي آغاز مي‌شود. در اين دوره هرچند تاريخ و جامعه‌ي ما ظاهري استبدادزده مي‌يابد ولي به سبب بن‌مايه‌هاي انقلاب مشروطه، مبارزه‌ي ديگري را در عرصه‌ي فرهنگي و انديشه‌ي سياسي آغاز و تجربه مي‌كند.

طي زماني كم‌تر از دو دهه (1320ـ1305) شعر و ادبيات، با عرضه كرد آثاري نو و مدرن از سوي نيما و هدايت، فضاي تك‌ساحتي ادبيات را دگرگون مي‌كند و چهره‌اي متكثر از خود به نمايش مي‌گذارد. در عرصه‌ي گسترش و تعميق دانش فلسفي و سياسي نيز، به كمك فرديتي تاريخي چون اراني، طيفي از نيروهاي روشنفكري و ملي و چپ براي شناخت جامعه و جهان براساس رويكردي مدرن و علمي دست به تلاش مي‌زنند. حاصل تلاش بينشي و توليدات هنري و اجتماعي و سياسي اين افراد و نيروها، هرچند در زمان استبداد رضاشاهي نمود چنداني نمي‌يابد، ولي تاثير اين توليدات هنري و نظري در دهه‌هاي بعد به‌ويژه بعد از شهريور بيست بر كسي پوشيده نيست.

سال‌هاي بعد از شهريور بيست (1332ـ1320) متكثرترين و مستعدترين دهه و دوران براي رهايي تاريخي ما از استبداد و وابستگي خارجي و دستيابي به حاكميتي ملي بود.

با رفتن رضاشاه و تغيير و شكنندگي در راس قدرت استبداد سياسي، اوضاع ايران يكباره دگرگون شد و فضايي باز و رشد يافته‌تر از دوران اوايل انقلاب مشروطه بر ايران سايه افكند.

مطبوعات و احزاب و سازمان‌ها و چهره‌هاي متكثر سياسي و اجتماعي و فرهنگي در طيفي از نيروهاي مذهبي و ملي و چپ به فعاليت پرداختند و از طريق روزنامه‌ها و ارگان‌هاي خاص خويش، تبليغ و ترويج ايده‌هاي خود را پي گرفتند. در اين رابطه علي ميرسپاسي در كتاب تار ملي در مدرنيته ايراني مي‌نويسد: كمي بعد از سقوط رضاشاه (1320ـ1304) اتحاديه‌هاي گارگري تاسيس شدند، احزاب جديد سياسي شكل گرفتند و مجلس (كه سال‌هاي قبل هم‌چون ماشين بله قربان‌گوي رژيم عمل مي‌كرد)، بار ديگر براي ايفاي نقش محوري خود در مسايل جاري دولت ملي، فعال شد. روشنفكران ايراني، صورت‌هاي جديدي از تجربه‌هاي خلاقانه‌ي هنري را از سر گذراندند. وسايل ارتباط جمعي نوشتاري، مجددا رواج يافت و تعداد نشريات ادواري از 41 عنوان به 582 عنوان رسيد. در نظام اجتماعي سنتي (كه افقي بود) و بر مبناي خانواده، عشيره، ايل، فرقه، گروه‌هاي قومي و ديگر اشكال هم‌بستگي پديد مي‌آمد، جابه‌جايي مترقيانه‌اي به وجود آمد و نظام مدرن (عمودي) كه مبتني بر طبقه، پيشه، و ديگر قشربندي‌هاي اجتماعي و عرفي بود، شكل گرفت. مردم در تجديد فعاليت فراگير احزاب سياسي، اتحاديه‌ها، جمعيت‌ها و بسياري ديگر از كانون‌ها واجتماعات، داوطلبانه مشاركت نمودند و قشرهاي متوسط شهري، كارگران، زنان و روشنفكران، هر يك شكلي از مشاركت جمعي را از سر گذراندند. خلاصه اين‌كه، تحول اجتماعي بسيار چشم‌گيري در حيات عمومي و فرهنگي پديد آمد. (صص128 و 129)

او در همين رابطه ادامه مي‌گويد: «احزاب سياسي يك شبه در تمام ايران رشد كردند و تقريبا شكلي از سازمان‌هاي سياسي را نمايندگي نمودند. چنين امري به خودي خود، فضاي عمومي متكثري را پديد آورد. در اين فضاي جديد سياسي افراد با انواع ايدئولوژي‌هاي سياسي ـ اعم از راديكال، كمونيست، ليبرال، محافظه‌كار، قومي، ديني، منطقه‌اي حضور داشتند. فضاي متكثر فوق به پيدايش فرهنگ سياسي‌اي منتهي شد كه مبتني بر سياست دمكراتيك بود. اين فضا گفتمان سياسي ارتباطي‌اي را به‌وجود آورد كه بسي بازتر از نظام سياسي اقتدارگرا و غيرمشاركتي‌اي بود كه به‌طور سنتي در ايران وجود داشت. (صص129 و 130)

توانمندي بن‌مايه‌هاي ميراث برگرفته از انقلاب مشروطه و تجربه‌هاي تلخ دوران ديكتاتوري رضاشاه بدان حد بود كه جامعه‌ي ايران بتواند مساله‌ي آذربايجان ـ حركتي به غايت چپ‌روانه ـ را در سال 1324 تحمل كرده و نگذارد كه به فضاي دمكراسي‌خواهي و تكثرگرايي اين دوران لطمه وارد شود.

تشكيل كنگره‌ي نويسندگان در تيرماه 1325 يكي از بزرگ‌ترين دست‌آوردهاي فرهنگي، سياسي و تاريخي اين دوران است. به گفته‌ي علي قيصري در كتاب روشنفكران ايران در قرن بيستم حضور چهره‌هايي چون محمدتقي بهار، پرويز ناتل خانلري، بديع‌الزمان فروزانفر، علي‌اصغر حكمت، علي‌اكبر دهخدا، صادق هدايت، عبدالحسين نوشين، احسان طبري و... طيفي از نيروهاي سنتي و متجدد با گرايش‌هاي مختلف و گفت‌ و شنودي عميق و گسترده و طولاني و تساهل‌گونه حول مسايل فرهنگي و هنري و اجتماعي از ديدگا سنتي و مدرنيته، امري نادر و تكرار نشدني در تاريخ معاصر ماست.

سياست حزب توده تا اين سال‌ها، گواه بر هوشياري نيروهاي رهبري در توجه به ويژگي‌هاي ملي و ساختار تاريخي ايران است. امتناع و اكراه حزب از دادن چهره‌ي ايدئولوژيكي و كليشه‌اي از خود، چه براساس تجربه‌ي تلخ جنبش جنگل و يا هنوز برقرار بودن قانون 1310 رضاشاهي و چه دامن نزدن به حساسيت نيروهاي مذهبي و ملي و يا درك شرايط جهاني و حساسيت غرب نسبت به ايران صورت گرفته باشد، چون در راستاي وحدت و اتحاد نيروهاي ملي و تفاهم ملي مي‌توانست موثر باشد، عملي مثبت و در خور بررسي است.

اگر اين هوشياري تاريخي در جنبش دمكراسي‌خواهي و تكثرگرايي ايران، مدتي بيش‌تر دوام مي‌آورد و نهادينه مي‌شد و حزب توده به فضاي انتقادي درون‌حزب و ويژگي‌هاي ملي و تاريخي ما بهاي بيش‌تر مي‌داد و به آن وفادار مي‌ماند و در كشف فرديت تاريخي مصدق سياستي نوساني و پاندولي پيش نمي‌گرفت، شايد تاريخ ما ـ برخلاف ذهنيت‌هاي بسته و كليشه‌اي ـ در مسيري غير از اين كه در كودتاي 28 مرداد سرانجام يافت، گام مي‌گذاشت.

بي‌توجهي حزب به ويژگي‌هاي برشمرده در بالا، بستن فضاي انتقادي درون‌حزب خائن و جاسوس خواندن نيروهاي ملي و مبارز و رفقاي ديروز خود ـ پس از انشعاب گروه خليل ملكي و آل‌احمد در اوايل سال 1327، داشتن نگاهي دوگانه به فرديت تاريخي مصدق و جنبش ملي ايران براساس تحليلي كليشه‌اي و سياست دنباله‌روي از خط‌مشي شوروي كه تضادهاي جهاني بين آمريكا و شوروي را به جنبش ملي تازه‌پاي ما در آغاز جنگ سرد تحميل مي‌كرد، انفعال نيروهاي ملي به رهبري مصدق در درك شرايط جهاني و توطئه‌ي دربار و انگليس و آمريكا، و جدا سري نيروهاي مذهبي به رهبري كاشاني در امر ادامه‌ي اتحاد با مصدق از جمله عواملي كه توان و پتانسيل تاريخي اين دهه‌ي سرشار از امكانات بالنده‌ي ملي و جهاني را به باد داد و تاريخي استبدادزده و جامعه‌اي مصرفي و وابسته به نسل آينده هديه كرد، مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

بعد از سال‌هاي 1332 و كودتاي 28 مرداد، كه ثقل تعادل تاريخي ما ـ وحدت و اتحاد نيروهاي مذهبي و ملي و چپ ـ در ترفند ارتجاعِ داخل و خارج و غفلت نيروهاي پيشرو تاريخي آسيب اساسي و جدي ديده بود، تاريخ ما از تعادل خود خارج مي‌شود. حركت به سمت مبارزه‌ي مسلحانه در طيف نيروهاي مذهبي، ملي و چپ را، هرچند مي‌توان پاسخ و اعتراض به اشكال كليشه‌اي و مناسبات و ساختار بسته و منفعل احزاب و سازمان‌هايي سنتي و قديمي و روابط باندي و سياست دنباله روانه‌ي آن‌ها از نهادهاي قدرت‌هاي داخلي و خارجي ارزيابي كرد ولي در حقيقت تلاش و حركتي صادقانه‌ي، براي ايجاد فضايي متكثر و تاريخي ديگرگونه بود؛ تاريخي كه از تك‌الگويي و تك‌صدايي رنج مي‌بُرد. آن‌ها در تلاش جسورانه و صادقانه‌ي خود، ايده‌ي طرحي نو را با درك و تحليل شتاب‌زده از ويژگي‌هاي جامعه‌ي استبدادزده‌ي ما و شرايط جهاني ـ الگوپذيري از انقلاب كوبا ـ در دستور كار خود قرار دادند كه متاسفانه به سبب بي‌تعادلي تاريخي كه در بافت و بينش و ساختار سياسي و مبارزاتي تاريخ ما حاصل شده بود ـ سياست‌هاي راست‌روانه و چپ‌روانه ـ تلاش صادقانه‌ي آن‌ها در خيزش جنبش مسلحانه و جانفشاني‌هاي قهرمانانه‌ي نيروهاي مذهبي و ملي و چپ راه به جايي نبرد و اتحاد عملي هم كه بين سازمان مجاهدين خلق و سازمان چريك‌هاي فدايي خلق در اوايل دهه‌ي پنجاه در حال شكل‌گيري بود ـ اتحادي كه مي‌توانست پروسه‌اي نو و متكثر در تاريخ ملي ما براساس پيشينه‌ي آغازين جنبش جنگل باز كند ـ با حركت كور فاشيستي و كودتاگرانه‌ي بخشي از انشعابيون در سازمان مجاهدين خلق در ارديبهشت سال 1354 ـ بخش چپ و ماركسيست برعليه نيروهاي مذهبي و ملي ـ نه تنها به‌بار ننشست، كه تلخ‌ترين پيام را بعد از جنبش جنگل و تزلزل نيروهاي انقلابي در مقطع كودتاي 28 مرداد 1332، براي تاريخ ملي و مبارزات دمكراسي‌خواهانه و تكثرگرايانه‌ي ما به ارمغان آورد. و بدين‌طريق به آن كيست و دُمل چركين درون تاريخ ملي و مبارزات رهايي‌بخش ما حجم و خوني تازه افزود. كيست خوره ‌گرفته و چركيني كه از درون، خون زنده و شاداب تاريخ ملي و مبارزاتي ما را مي‌خورد و با اين‌كه در موج و پيام رساي استقلال‌طلبانه و آزادي‌خواهانه‌ي انقلاب بهمن 1357 با حضور گسترده و گرايش‌هاي گوناگون و متكثر اجتماعي در مقطعي كوتاه به حاشيه رانده شده بود، ولي در اوايل سال 1360 در يك فرصت‌يابي سياسي سر باز كرد و با ايجاد جو ترور و وحشت و نفرت، خشن‌ترين چهره را طي يك دهه رويارويي نيروهاي مذهبي و ملي و چپ، از خود نشان داد، فرصت سياسي كوري كه از دل واقعه‌ي 30 خرداد 1360 سر بلند كرد، و در يك مجموعه عمليات تقابلي بين حاكميت و نيروهاي سياسي، دهه‌اي كابوس‌گونه آفريد. دهه‌اي كه به سادگي از حافظه‌ي تاريخي مردم ايران فراموش و پاك‌شدني نيست.

ابعاد تلخ حوادث دهه‌ي 60 چنان عظيم بود كه قلب هر انسان آزاده و هر انديشه‌ي انسان‌گرايانه را به درد و پرسش واداشت كه اين همه كينه و نفرت در دفاع از كدام عشق و آرمان صورت مي‌گيرد و اين جهنم ساخته شده براي بناي كدام بهشت آرماني است. و پرسشي اساسي و تاريخي و انساني مقابل نيروهاي بالنده‌ي مذهبي، ملي و چپ نو قد برافراشت: چه بايد كرد؟

از آن پس بود كه قلب و انديشه‌ي زخم خورده‌ي انسان ايراني، چه مذهبي و چه ملي و چه چپ براي پاسخ به اين زخم عميق تاريخي و بيرون كشيدن اين كيست چركين خوره ‌گرفته، به تعامل و تامل برخاست و با زنده كردن حافظه‌ي تاريخي خود، به غربال تاريخ صدساله‌ي معاصر خود كه پر از شكست و پيروزي، سرشار از عشق و نفرت، و پر از جان‌باختگي و فداكاري و خيانت، مملو از راه و بي‌راهه و خرد و ناداني بود، پرداخت تا با شناخت و ريشه‌يابي و سپس دفن اين خيانت‌ها، نفرت‌ها، ناداني‌ها و حقارت‌هاي باندي و گروهي و عقيدتي و به‌كار گرفتن بخش زنده‌ي تاريخ معاصر خود، عشق و گذشت و شناخت، در تكثري ملي و همگاني تاريخ نوي خود را دوباره بسازد. به همين جهت پرداخت به ضرورت تاريخي شناخت مقوله‌ي دمكراسي‌خواهي و تكثرگرايي در انديشه و عمل اجتماعي به صورت وظيفه‌اي عاجل و تاريخي در دستور كار جنبش دمكراسي‌خواهي ايران در طيف نيروهاي بالنده‌ي مذهبي، ملي و چپ در دهه‌ي هفتاد و هشتاد قرار گرفت.

جنبش دمكراسي‌خواهانه و كثرت‌گرايانه‌ي ما به صراحت دريافت وقتي «سلاح نقد» و «نقد سلاح» جاي «شناخت» و«نقد شناخت» را طي صدسال از انقلاب مشروطه تا آستانه‌ي صدمين سالگرد آن در جامعه بگيرد و طرح مقولاتي در باب درك پذيرش ديگري بر پايه‌ي تساهل تاريخي، و مقولاتي در باب تكثر و دمكراسي و فرديت و نگرش‌هاي انسان‌گرايانه و نو به مقولات اجتماعي از جمله ماركسيسم، و درك ضرورت شناخت ويژگي‌هاي ملي و فرهنگي و مذهبي، عملي راست‌روانه و تجديد نظر طلبانه به حساب آيد و هر حركت آنارشيستي و به ظاهر انقلابي، براساس دركي پوپوليستي، بر فضاي تاريخي ما مسلط شود و جاي گفت و شنود و تامل تاريخي و فرهنگي را بگيرد و چهره‌هاي فرهنگي و سياسي و مبارزاتي ما، زير ذره‌بين تنگ‌نظري‌هاي شخصي و گروهي و حزبي و ايدئولوژيكي، صرفا به اتهام ـ تفاوت با من يا ما ـ جاسوس و يا خائن و مزدور قلمداد شوند و هر محفل و باند و گروه و دسته و حزبي، براي ثبت در تاريخ !! و نه پاسخ به تاريخ، براي خود كرونولوژي انقلابي و تاريخي بسازد و حافظه‌ي تاريخي نسل جوان ما را مخدوش سازد و بر پايه‌ي روايتي مرده از تاريخ ملي ما، امر بديل‌سازي تاريخي و امكان ساختنِ تاريخ ايران به گونه‌اي ديگر را، براساس تفاهم ملي بين نيروهاي مذهبي و ملي و چپ، از آنان دريغ نمايد و براي حداقل مطالبات تاريخي خود، نهادهاي مدني و حقوق اجتماعي، چشم به ماهواره‌ها و معجزه‌ي كاخ سفيد و دمكراسي نوع افغانستاني يا عراقي ببندد و صدف گران‌بهاي دمكراسي‌خواهي و تكثرگراييِ مدفون و غبار گرفته در دل تاريخ ملي ما از انقلاب مشروطه تا آستانه‌ي صدمين سالگرد آن را، به جوهر شناخت و نقد شناخت عيان و پاكيزه و برجسته نسازد، قاعدتا تاريخي سترون به جامعه عرضه خواهد كرد. و تاريخ خود، گواه صادقي است كه در تاريخي عقيم و سترون، معجزه‌اي بزرگ صورت نخواهد گرفت.

17 شهریور 1386

جنگ یعنی پایان عقل

اردشیر زارعی قنواتی: ماهنامه رونا، سال اول، شماره 5، تهران، مهر 1386.

چنانچه كسي در پايان قرن بيستم ادعا مي‌كرد كه تولد و دوران كودكي هزاره سوم را بايد در آغوش مادر جنگ به نظاره نشست، همگان نه تنها باور نمي كردند كه شايد وي را ديوانه نيز مي‌پنداشتند.

 اين تلقي ديوانگي چندان هم بي‌ربط نبود چرا كه تجارب دو جنگ جهاني و ده‌ها جنگ منطقه‌اي اثبات نموده بود كه اين خشونت و عكس‌العمل كور در قبال تحولات اجتماعي به غير از نيستي و اتلاف منابع انساني، اقتصادي و فرهنگي هيچ دستاورد ديگري براي انسان متمدن به همراه نداشته است.

ولي اينگونه نشد زيرا كه سرنوشت اين كودك نوپا از همان ابتدا به دست پدر و مادر نااهل و ديوانه‌اي افتاد كه از مناسبات اجتماعي تنها جنگ‌هاي يكجانبه و تروريسم بنيادگرايانه را آموخته بودند.

اهداف امپرياليستي ايالات متحده جهت به‌راه انداختن جنگ‌هاي متعدد در خاورميانه و منويات قرون وسطائي بنيادگرايان مذهبي در قالب تروريسم بين‌المللي تصوير بسيار ناخوشايندي از جهان معاصر را در مقابل انسان امروز قرار داده است. اين بازي كثيف براي هيچ كس ارمغاني نخواهد داشت به جزء كمپاني‌هاي اسلحه‌سازي، سوداگران نفتي و در اين سو نيز مجنونيني كه مي‌خواهند تاريخ را به عقب برگردانده و جهالت را بر تمدن حاكم نمايند. بروز جنگ‌هاي جديد در خاورميانه تأثير و تبعات بسيار منفي‌تري نسبت به جنگ‌هاي بين‌المللي و منطقه‌اي قبلي داشته است چرا كه در اينجا جنگ فراتر از حوزه سياسي به حوزه فرهنگ نيز كشيده شده است. بر اساس واقعيات موجود بررسي جنگ در معادلات نوين بين‌المللي و منطقه‌اي مي‌تواند زواياي پنهان و غير مشروع آن را نمايان سازد.

1-جنگ تمدن‌ها : در خاورميانه جديد خارج از هر گونه ادعاي كذبي كه در طي سال‌هاي اخير مطرح گرديده است دو تمدن شرق اسلامي و غرب ليبرال عرصه اين منازعه را آرايش داده‌اند. لشكركشي ائتلاف به رهبري آمريكا بر عليه ساختارهاي خاورميانه‌اي به خصوص در عراق موجب يك شكاف كاملاً ملموس اجتماعي در بين اين دو حوزه تمدني شده است. هم لايه‌هاي اجتماعي مسلمان در خاورميانه هر گونه تسامع و نزديكي با جوامع غربي را بر اساس منازعات تازه بي اعتبار مي دانند و هم جوامع غربي در ذهن خويش مو سياه‌هاي مسلمان را تجسم واقعي تروريسم يا در بهترين حالت آتش زير خاكستر شورشگري تلقي مي‌نمايند. در خاورميانه براي اثبات دشمني با غرب از افغانستان، عراق، فلسطين و لبنان سخن گفته مي‌شود و در غرب متقابلا از يازدهم سپتامبر، يازدهم مارس مادريد و جنايت تروريستي متروي لندن داستان‌هاي هولناك تعريف مي‌شود.

 2-تهاجم به دمكراسي : شك نبايد كرد كه تعميق منازعات جديد در عرصه بين‌المللي تهاجم آشكار به دمكراسي و زير ساخت‌هاي حداقلي دمكراتيك در خاورميانه و حداكثري در اروپا و آمريكا خواهد بود. آنان كه در كشورهاي غير دمكراتيك خاورميانه زندگي كرده‌اند اين را به يقين مي‌دانند كه هر زمان از اولويت امنيت ملي و تهديد تهاجم خارجي سخن گفته مي‌شود اولين قرباني آن دمكراسي نيم بند آنجا و آزاديخواهان بومي در اين جوامع بوده است. هميشه به اين بهانه احزاب، تشكل‌هاي مدني، فعالين سياسي منتقد و حقوق بشري سركوب شده‌اند و در مقابل گروه‌هاي خشونت طلب و تندرو كانون‌هاي قدرت را قبضه كرده‌اند. اين مسأله حتي در غرب نيز تا حدودي صادق بوده است چنانچه به بهانه امنيت و پيشگيري از اقدامات تروريستي، آزادي‌هاي مدني شهروندان محدود شده و حقوق بشر توسط دولت‌ها و سازمان‌هاي امنيتي نقض گرديده است.

3-منازعات قومي-مذهبي: موقعيت خاص خاورميانه و پراكندگي نژادي و مذهبي لايه‌هاي اجتماعي در حوزه ساختارهاي ملي اين منطقه، محيط مساعدي را براي رقابت و منازعات ارتجاعي فراهم كرده است. آنچه هم اكنون در عراق مي‌گذرد شمايل واقعي يك جنگ نامشروع است كه هم اينك به سطح تقابل بين شيعه و سني، كرد و عرب رسيده و اين كشور را در آستانه جنگ داخلي قرار داده است. هيچگاه به اندازه امروز در خاورميانه تعامل قومي-مذهبي، دمكراسي، مدرنيزاسيون، توسعه سياسي-اقتصادي-فرهنگي، حقوق بشر و توازن اجتماعي مورد تهديد قرار نگرفته است. هلال شيعي، ائتلاف سني، استقلال كردي، مهاجرت مسيحي‌ها و قتل عام‌هاي نژادي و مذهبي واژه‌هاي نويني تلقي مي‌شوند كه در فرايند بروز جنگ‌هاي معاصر به تيتر اصلي خبرگزاري‌ها تبديل شده است.

 4-اتحاد جنگ طلبان : تجربه سال‌هاي اخير اثبات نموده است كه با شنيدن اينكه " جورج بوش" و " اسامه بن لادن" دشمن يكديگرند، مي‌توان پوزخند زد و گوينده را ديوانه يا جاهل پنداشت. نئوليبراليسم و بنيادگرائي مذهبي هر دو فرزندان خانواده خشونت و نيستي‌اند كه با تمام تفاوت‌هاي ظاهري بين خود بقاي آنان وابسته به وجود ديگري است. اين يازدهم سپتامبر است كه فرصت طرح دكترين حملات پيشگيرانه و لشكركشي به افغانستان و عراق را به بوش مي‌دهد و متقابلا تهاجم به اين كشورها است كه بستر مساعد ترويج و تئوريزه كردن تروريسم را براي امثال بن لادن مهيا مي‌كند. هيچ كدام از اين دو نيرو بدون وجود ديگري مشروعيت كاذب كنوني خود را كسب نمي‌كردند و اين درست اثبات عيني همان قانون ديالكتيكي " وحدت ضدين" خواهد بود.

5-شكاف اجتماعي و فاصله طبقاتي : آغاز و پايان هر جنگي به منزله فرصت‌هاي از دست رفته براي اكثريت مردم و بروز فرصت‌هاي تازه‌اي براي نعمت خواري عده كمي در آينده خواهد بود. اين شرايط جديد كه خارج از هنجارهاي تثبيت شده زندگي يك ملت است شكاف و فاصله طبقاتي بين لايه‌هاي اجتماعي درون جوامع جنگ زده را شدت خواهد بخشيد و وحدت ملي ناشي از نظم پذيرفته شده را تهديد خواهد نمود.

 6-كينه‌هاي ماندگار: زماني كه توپ‌ها به صدا درآيد و غرش هواپيماهاي جنگي به گوش برسد همراه با انفجار هر بمب و كشتاري، كينه‌هايي در دل‌ها كشت مي‌شود كه تا سال‌ها درو نخواهد شد. خسارات مالي و جاني آوار شده بر ملت‌ها تصوير و خاطراتي را رقم خواهد زد كه تا دهه‌ها بعد نيز از ذهن و قلب‌ها زدوده نشده و ملت‌ها را هميشه درگير تسويه حساب‌هاي كهنه خواهد نمود.

7-اتلاف منابع انساني : جنگ تنها در حيطه بازي جنگجويان خلاصه نمي‌شود چرا كه بيشترين آسيب و تلفات انساني در كشتار كور غير نظاميان و آوارگي آنان شكل مي‌گيرد. هم اكنون در عراق، لبنان، افغانستان و فلسطين ده‌ها هزار انسان بي‌گناه كشته و مجروع شده‌اند و ميليون‌ها نفر نيز آواره گشته‌اند. اين تنها بخشي از فاجعه انساني جنگ است زيرا تبعات رواني و بر هم خوردگي نظم اجتماعي مستقر نيز هيچگاه كمتر از ابعاد اين كشتارها نخواهد بود. تا سال‌هاي متمادي پس از جنگ ملت‌ها از تأثير فاجعه بار آن رنج خواهند برد همانگونه كه پس از 60 سال هنوز اروپائيان تبعات جنگ جهاني دوم و يكه تازي فاشيسم را فراموش نكرده‌اند.

 8-ويراني ساختار اقتصادي : پايان هر جنگ بزرگ و فراگير به خصوص در خاورميانه حاصلي به جزء ويراني و انهدام زيرساخت‌هاي اقتصادي به همراه نداشته است. كشورهاي اين منطقه با توجه به كمبود منابع مالي و تكنولوژيك براي جبران ويراني‌هاي به جاي مانده از جنگ مي‌بايست تاوان بسيار سنگيني را در طي ده‌ها سال آينده پرداخت نمايند. اين كشورها تمامي آنچه را كه قبل از جنگ داشته‌اند مرهون دهه‌ها تلاش و اهتمام ملي بوده است كه در يك دوره كوتاه جنگ منهدم خواهد شد. اين ويراني در ساده‌ترين شكل آن به مفهوم بازگشت به عقب و تبديل يك كشور مستقل به يك موقعيت محتاج به كمك‌هاي بين‌المللي و منطقه‌اي است كه تا حدود زيادي استقلال آنان را در آينده به مخاطره مي‌افكند. اقتصاد در هم شكسته و خانه‌هاي منهدم شده كه آوارگان پس از بازگشت بايد بر ويرانه‌هاي آن به افق‌هاي دور دست و سرنوشتي نامعلوم خيره شوند، حاصل چنين جنگ‌هاي بي‌ثمري خواهد بود.

 آيا در چنين شرايطي مي‌توان از پيروزي در جنگ سخن گفت و انگشتان دست را به علامت ويكتوري در معرض نگاه و تصوير دوربين‌ها قرار داد. بدون هيچ شكي در جهان معاصر هيچ پيروزمندي در عرصه اين بازي خشن وجود خارجي نخواهد داشت و همگان شكست خوردگان اين سرنوشت محتوم خواهند بود.

16 شهریور 1386

جهانی شدن: دیروز، امروز، فردا

سیامک طاهری: ماهنامه رونا، سال اول، شماره 3، تهران، شهریور 1385.

روند ارتباطات جوامع بشري با يكديگر بي‌گمان تاريخچه كهني دارد. به آن اندازه كهن كه نتوان سرچشمه آن را بازيافت. همين‌قدر مي‌دانيم كه جنگ و تجارت و مسافرت سه سرچشمه نزديكي و ادغام قوم‌ها و ملت‌ها بوده‌اند. با رشد تكنولوژي و امكان ارتباطات و مسافرت اين روند ابعادي جديدي يافت و با پيدايي سرمايه‌داري، سرعت بيشتري گرفت چنانكه بسياري پيدايي جهاني شدن را مترادف با پيدايش سرمايه‌داري يعني حدود 450 سال پيش مي‌دانند.

به هر حال سرمايه‌داري صنعتي پس از سرمايه‌داري سوداگر (استعمار نخستين) وارد دور تازه‌اي شد. در اين دوران بازار پررونق خريد و فروش برده، تمركز سرمايه را در كشورهاي غربي موجب شد. با ورود سرمايه‌داري به فاز امپرياليسم كه محصول انحصاري شدن سرمايه و قدرت‌يابي سرمايه مالي بود، مرحله ديگري از جهاني شدن آغاز شد. پاره‌اي از انديشمندان در بيان دلايل جهاني شدن، از اختراعات و اكتشافات جديد همچون كامپيوتر، اينترنت، تلفن و موبايل و نيز امكانات تحرك و مسافرت و سرعت نقل و انتقال نام مي‌برند. اين اختراعات و پديده‌هاي نوين بي‌گمان سرفصل جديدي را در زندگي بشر آغاز كرده‌اند اما آيا به راستي اهميت اختراع كامپيوتر و اينترنت به چه ميزان است؟ بسياري از انديشمندان و محققان تاريخ علم بزرگترين اختراع بشري در طول تاريخ را اختراع چرخ و بزرگترين اكتشاف را كشف آتش مي‌دانند. ميزان تغييراتي كه پس از اين اختراع و كشف نصيب انسانها شد، هنوز با هيچ اختراع و اكتشاف ديگري قابل مقايسه نيست.

پس آيا چرخ بيشتر به جهاني شدن كمك كرده است و يا كامپيوتر؟ آيا روند تبديل گله‌هاي اوليه، ميمون-انسان‌ها به قبايل انساني و سپس پراكنده شدن آنها در سرتاسر كره زمين، اهلي كردن حيوانات، آغاز كشاورزي، كشف مس و سپس آهن و… همه و همه دوره‌هاي كيفي و نويني در تاريخ بشر نبوده‌اند؟ به همين ترتيب است، كشف قاره‌هاي افريقا و آمريكا و نقاط گوناگون جهان در مقايسه با دستيابي به فضا و ستارگان. آنچه در جريان جهاني شدن نقش تعيين كننده دارد، روند تكامل جامعه بشري است كه اختراعات و اكتشافات خود، در درون اين روند كاركرد دارند. سرمايه‌داري مانوفاكتو، سرمايه‌داري صنعتي، و امپرياليزم مراحل گوناگون جهاني شدن با مفهوم امروزين آن هستند. خلاصه آنكه بايد گفت: انسان‌ها از همان آغاز تاريخ خود، روند جهاني شدن را آغاز كردند، اما اين روند در دوره‌هاي معيني، پس از طي تغييرات كمي و انباشته‌شدن اين تغييرات، دچار تغيير كيفي شده است. بي‌شك انسان‌ها هر روز بيشتر از پيش بر دانش و فن‌آوري مسلط شده و با اختراعات و اكتشافات هر چه بيشتر بر طبيعت دست مي‌يابند. در اينجا از ديرباز سه ديدگاه در مقابل يكديگر صف‌آرايي كرده‌اند..

1-ديدگاهي كه به اراده‌ي بشر تكيه دارد و همه چيز را با اتكا به خواست بشري شدني مي‌داند.

2-ديدگاه جبرگرايانه‌اي كه معتقد است، با رشد دانش و فن‌آوري و نيروهاي مولده به خودي خود بشر به پيشرفت‌هاي اجتماعي، آزادي و برابري خواهد رسيد.

3-ديدگاهي كه ضمن آنكه بر اين باور است كه رشد نيروهاي مولده، شرايط را براي تكامل اجتماعي مهيا مي‌كند، اعتقاد دارد كه اين امر بدون مبارزه انسان‌ها به دست نمي‌آيد. در اينجا بايد به وجه تمايز دو مفهوم «جهاني سازي» و «جهاني شدن» اشاره كرد. در اين رابطه مي‌توان از سه برداشت سخن گفت.

 1-برداشتي كه خواهان تسلط يك فرهنگ بر همه جهان با استفاده از ابزارهاي اقتصادي و در صورت لزوم ابزار نظامي است. اين برداشت پس از سپتامبر 2001 شكلي مسلط يافت و جنبه نظامي بر آن برتري يافت. اين برداشت را آمريكايي كردن جهان هم مي‌نامند. بزرگترين مبلغ و مروج و عمل كننده اين روش، در حال حاضر آمريكاست.

 2-برداشتي كه تا حدودي «چندفرهنگي» را در جهان مي‌پذيرد. به طور عمده بر استفاده از ابزار اقتصادي و تا حدودي هم، فرهنگي معتقد است و جز در موارد نادر از ابزار نظامي سود نمي‌جويد. اين برداشت بيشتر مورد نظر اروپايي‌هاست. 3-برداشتي كه خواهان رابطه‌اي انساني بين مردم جهان، حفظ تنوع فرهنگي، سياسي و اقتصادي آنان و ايجاد يك همبستگي انساني با اولويت دادن ارزش‌هايي چون: حفظ محيط زيست، از ميان بردن فقر، حفظ ارزش‌هاي انساني همچون حقوق بشر، مبارزه با تبعيض، گسترش برابري و... است. اين رويكرد بيشتر مورد نظر جمعيت‌ها و سازمان‌هاي انسانگرا همچون: عفو بين‌الملل، سازمان پزشكان بدون مرز، سازمان خبرنگاران بدون مرز، گروه‌هاي حفظ محيط زيست، طرفداران بخشودگي وامهاي كشورهاي جهان سوم، احزاب چپ‌گرا و... است.

در سال 1990 تحت رهبري «جان ويليامسون» در مؤسسه اقتصادي بين‌المللي، مجموعه‌اي منتشر شد كه در آن ويليامسون به انضباط مالي، نرخ مبادله ارز، رقابت، خصوصي‌سازي، تجارت آزاد، سرمايه‌گذاري خارجي و مقررات‌‌زدايي، به مثابه اصلي‌ترين اصلاحات پيشنهادي براي كشورهاي فقير مي‌‌توان اشاره كرد. در توافق‌نامه‌هاي مراكش در سال 1994 كه به دنبال مذاكرات «دور اروگوئه» بود و سازمان تجارت جهاني و «توافق‌نامه عمومي تعرفه و تجارت» (گات) از دل آن بيرون آمد، اقتصاد عمومي چنين تعريف شده است: هر نوع خدماتي كه نه بر مبناي منطق تجاري و نه در رقابت يك يا چند عرضه كننده يا توليدكننده آن خدمات ايجاد شود.» *** هواداران جهاني شدن از سه مرحله سخن مي‌گويند:

جامعه مصرفي-جامعه صنعتي و جامعه اطلاعاتي در اين سه مرحله

1-سطح زندگي و شرايط زيست مردم بهبود كيفي خواهد يافت.

 2-امكان اشتغال براي همه انسان‌ها فراهم خواهد شد.

3-دستيابي آزاد و گسترده به شبكه‌هاي اطلاعاتي ميسر خواهد شد.

 4-فرهنگ‌ها و تمدن‌ها به تفاهم بيشتري خواهند رسيد.

 5-موزه‌هاي ملي، دولتي و فرهنگي از ميان خواهند رفت و تبادل افكار-كالا و سرمايه‌ها به صورت آزاد انجام خواهد گرفت.

 6-طبقات متضاد اجتماعي به همزيستي خواهند رسيد.

 7-امكان صلح و امنيت بين‌المللي فراهم خواهد شد. مخالفان جهاني‌سازي در پاسخ بر اين باورند كه طي سالهاي پس از 1990 كه اين انديشه تئوريزه شده است:

 1-با غارت منابع جهان و رشد فرهنگ مصرفي و نابودي محيط زيست، جهان به زباله‌داني بزرگي تبديل شده است كه در آن كيفيت زندگي انسان به هيچ وجه بهتر نشده است.

 2-بيكاري گسترش يافته است.

 3-با ايجاد شيوه‌هاي جديد تسلط بر رسانه‌ها و در اختيار گرفتن آن توسط تراست‌ها و كارتل‌هاي بين‌المللي فقط امكان دستيابي به اطلاعاتي كه نيروهاي قاهر بين‌المللي خواهان آن هستند ممكن مي‌شود.

 4-با نظامي كردن جهان و جنگ‌هاي جديد در عراق، يوگسلاوي، لبنان، فلسطين، سودان، سومالي و... نه تنها تفاهم بين فرهنگ‌ها بيشتر نشده است، بلكه تخاصم و دشمني بين فرهنگ‌ها گسترش يافته است.

 5-هر چند كه مرزهاي ملي و دولتي در پاره‌اي از موارد كاهش يافته است ولي در بسياري از موارد با تجزيه كشورها اين روند معكوس شده است.
 6-نه تنها همزيستي ميان طبقات اجتماعي گسترش نيافته است، بلكه با گسترش تضادهاي طبقاتي و افزايش فاصله بين طبقات، جهان در آستانه منازعات جديد طبقاتي قرار گرفته است.

7-نه تنها امكان صلح و امنيت اجتماعي برقرار نشده است بلكه روند درگيري و تخاصم درون جوامع و در سطح بين‌المللي گسترش يافته است. *** هواداران جهاني شدن به دو شيوه نخست از روزگاري در آينده سخن مي‌گفتند كه 200 و يا 400 شركت فرامليتي بر جهان حكومت خواهند كرد. اينك پس از گذشت نزديك به دو دهه كه از شكل‌گيري اين نظريه مي‌گذرد، رشد اختلاف بين آمريكا و اروپا و جنگ‌هاي اقتصادي بين اين دو ابرقدرت اقتصادي جهان همچون جنگ موز، جنگ پارچه، جنگ فولاد، جنگ بوئينگ و ايرباس و... و رشد ملي‌گرايي اقتصادي در آمريكا، همچون مخالفت دولت اين كشور با فروش شركت نفتي «انرون» به چين و مخالفت با واگذاري اداره بنادر اين كشور به امارات و... كه همه و همه در جهت مخالف جهاني شدن بوده است، نشان از عملي نشدن اين نظريه در مراكز اصلي و مركزي جهان (كه قاعدتاً مي‌بايد اولين و مركز شكل‌گيري جهاني شدن مي‌بود)، دارد.

درست برعكس، جهان شاهد شكل‌گيري و گسترش اتحاديه‌هاي منطقه‌اي در «آ.ث.‌آن»، پيمان شانگهاي و كشورهاي آمريكاي لاتين است. اگر روند به همين شكل ادامه يابد، در آينده نه چندان دور، چند مركز بزرگ اقتصادي، در جنوب شرقي آسيا، آمريكاي لاتين، پاره‌اي از جمهوري‌هاي سابق شوروي و… خواهيم بود و اين روندي است كه با شكل سوم از جهاني شدن بيشتر هماهنگي دارد تا دو شكل نخست آن و اين يعني اخراج آمريكا و اروپا از روند جهاني شدن و اين سير همچنان ادامه خواهد داشت. بايد ديد كه چگونه و منافع چه كساني را تأمين خواهد كرد. آيا جهان با نظريات جديد و رو به تكامل به عدالت نزديك خواهد شد و يا ...؟